Korzenie zła i lekarstwa życia chrześcijańskiego

W sercu każdego zła, które rani świat, leżą nie tylko zewnętrzne niesprawiedliwości czy społeczne słabości, ale głębszy korzeń: grzech, który mieszka w ludzkim sercu. Pismo Święte, począwszy od Księgi Rodzaju, pomaga nam rozpoznać trzy wielkie wewnętrzne dewiacje – nieuporządkowane poszukiwanie przyjemności, posiadania i władzy – które oddalają od Boga i niszczą relację z samym sobą, z innymi i ze Stwórcą. Ewangelia jednak nie poprzestaje na diagnozie zła: w Chrystusie, zwycięzcy pokus na pustyni, otwiera się także droga do uzdrowienia. Post, modlitwa, jałmużna, rachunek sumienia i spowiedź stają się w ten sposób konkretnymi narzędziami nawrócenia i chrześcijańskiego odrodzenia.

 

U korzeni wszelkiego zła, które nęka świat, leżą grzechy ludzi. Bóg stworzył świat dobrym; ale wraz z grzechem pierwszych ludzi zło wkroczyło do historii ludzkości. Grzech pierworodny – który w swej istocie jest nieposłuszeństwem Bogu – ukazuje już potrójne zniekształcenie ludzkiego serca. Można to rozpoznać, rozważając Słowo Boże, przede wszystkim w Księdze Rodzaju.

Wtedy niewiasta spostrzegła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia, że jest ono rozkoszą dla oczu i że owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy. Zerwała zatem z niego owoc, skosztowała i dała swemu mężowi, który był z nią, a on zjadł. (Rdz 3,6)

W tym wydarzeniu ujawniają się trzy wielkie wewnętrzne dewiacje, które wciąż oddalają człowieka od Boga: nieuporządkowane dążenie do przyjemności, nieuporządkowane dążenie do posiadania oraz nieuporządkowane dążenie do władzy lub samowystarczalności.

Te trzy korzenie głęboko zniekształcają człowieka:
– Pożądliwość ciała (pragnienie dóbr cielesnych) zniekształca relację z przyjemnością i rani przede wszystkim nas samych;
– Pożądliwość oczu (fascynacja tym, co oferuje świat) zniekształca relację z dobrami, z posiadaniem i z tym, co przyciąga i uwodzi, szkodząc również relacjom z innymi;
– Pycha żywota (duma, samowystarczalność) zniekształca przede wszystkim relację z Bogiem, ponieważ popycha człowieka do odrzucenia synowskiej zależności od Stwórcy.

Pismo Święte na wiele sposobów ukazuje te korzenie zła. Ich rozpoznanie jest ważne, ponieważ tylko znając chorobę, można szukać lekarstwa. Pomagają w tym również inne fragmenty biblijne.

1. A gdy się najesz i nasycisz, gdy pobudujesz piękne domy i w nich zamieszkasz, gdy ci się rozmnoży większe i mniejsze bydło, gdy ci się rozmnoży srebro i złoto i całe twoje mienie, niech się twe serce nie unosi pychą, nie zapominaj o Panu, Bogu twoim, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. (Pwt 8,12-14)
2. Akan odpowiedział Jozuemu: «Zgrzeszyłem, to prawda, przeciw Panu, Bogu Izraela. Uczyniłem tak: zobaczyłem wśród łupów piękny płaszcz z Szinearu, dwieście syklów srebra i jedną sztabę złota wagi pięćdziesięciu syklów; pożądliwie na nie spojrzałem i zabrałem je. Są one zakopane w ziemi w środku mego namiotu, a srebro pod nimi». (Joz 7,20-21)
3. Panie, Ojcze i Boże życia mego, nie dawaj mi wyniosłości oczu, a wszelką żądzę oddal ode mnie! Niech nie panują nade mną żądza zmysłowa i rozwiązłość, i nie wydawaj mnie pożądaniom bezwstydnym! (Syr 23,4-6)
4. Jest zaś rzeczą wiadomą, jakie uczynki rodzą się z ciała: nierząd, nieczystość, wyuzdanie, bałwochwalstwo, czary, nienawiść, spór, zawiść, gniewy, pogoń za zaszczytami, niezgoda, rozłamy, zazdrość, pijaństwo, hulanki i tym podobne. Co do nich zapowiadam wam, jak to już zapowiedziałem: ci, którzy się takich rzeczy dopuszczają, królestwa Bożego nie odziedziczą (Ga 5,19-21)
5. Nie miłujcie świata ani tego, co jest na świecie! Jeśli kto miłuje świat, nie ma w nim miłości Ojca. Wszystko bowiem, co jest na świecie, a więc: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pycha tego życia, nie pochodzi od Ojca, lecz od świata. (1 J 2,15-16)

 

Jezus zwyciężył tam, gdzie Adam uległ
Grzech nieposłuszeństwa pierwszych ludzi został naprawiony przez posłuszeństwo Jezusa Chrystusa. On chciał zmierzyć się z tymi samymi pokusami na pustyni, również po to, by nauczyć nas, jak je zwyciężać. I zwyciężył, będąc posłusznym Słowu Bożemu przekazanemu przez Pismo, opierając się na prawdzie Bożej, odpowiadając kusicielowi jedynie Słowem Bożym, pokazując, że żadna pokusa nie może być pokonana bez wiary, bez posłuszeństwa i bez oparcia się na prawdzie Bożej.

Tajemnica ta jest tak ważna, że opowiadają o niej wszystkie trzy Ewangelie synoptyczne (Mt 4,1-11; Mk 1,12-13; Łk 4,1-13) i dokonuje się po czterdziestu dniach samotnego postu na pustyni — co jest szczegółem bynajmniej nie bez znaczenia.

Przeciw pożądliwości ciała (Mt 4,4)
Pokusa: „Powiedz, żeby te kamienie stały się chlebem.”
Odpowiedź Jezusa: „Napisane jest: Nie samym chlebem żyje człowiek, lecz każdym słowem, które pochodzi z ust Bożych.” (Pwt 8,3)

Przeciw pysze żywota (Mt 4,7)
Pokusa: „Rzuć się w dół.”
Odpowiedź Jezusa: „Ale jest napisane także: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, Boga swego.” (Pwt 6,16)

Przeciw pożądliwości oczu (Mt 4,10)
Pokusa: „Dam Ci to wszystko, wszystkie królestwa świata oraz ich przepych.”
Odpowiedź Jezusa: „Napisane jest: Panu, Bogu swemu, będziesz oddawał pokłon i Jemu samemu służyć będziesz.” (Pwt 6,13)

 

Środki zaradcze wskazane przez Tradycję chrześcijańską
Aby uzdrowić te trzy korzenie nieporządku, Tradycja chrześcijańska zawsze wskazywała trzy podstawowe praktyki pokutne: post (przeciw pożądliwości ciała), modlitwę (przeciw pysze żywota) i jałmużnę (przeciw pożądliwości oczu). Przypomina o tym również Katechizm Kościoła Katolickiego:

Wewnętrzna pokuta chrześcijanina może wyrażać się w bardzo różnorodny sposób. Pismo święte i Ojcowie Kościoła kładą nacisk zwłaszcza na trzy formy: post, modlitwę i jałmużnę. Wyrażają one nawrócenie w odniesieniu do samego siebie, do Boga i do innych ludzi. (KKK 1434)

Dla tych, którzy są powołani na szczególną drogę doskonałości ewangelicznej, Tradycja Kościoła wskazuje również trzy rady ewangeliczne, realizowane w ślubach zakonnych, jako specyficzne lekarstwa przeciwko tym korzeniom zła:
– ubóstwo, przeciw pożądliwości oczu (pragnieniu posiadania);
– czystość, przeciw pożądliwości ciała (pragnieniu przyjemności);
– posłuszeństwo, przeciw pysze żywota (pragnieniu władzy).

W tym sensie życie zakonne jawi się jako szczególnie intensywne naśladowanie Chrystusa, ukierunkowane na uzdrowienie samego korzenia grzechu.

 

Od trzech pożądliwości do siedmiu grzechów głównych
Z tych trzech korzeni wyrasta siedem grzechów głównych, a z tych siedmiu rozwijają się wszystkie inne nieporządki moralne. Pycha, chciwość, nieczystość, gniew, łakomstwo, zazdrość i lenistwo nie są złem autonomicznym i niezwiązanym ze sobą: są owocem gruntu już skażonego przez trzy pierwotne pożądliwości, rozwinięciem trzech matryc wewnętrznego nieporządku.

1. Pożądliwość ciała
Pożądliwość ciała to nieporządek tego, kto szuka dobra przede wszystkim w przyjemności zmysłowej, w natychmiastowej rozkoszy i w zaspokojeniu cielesnym. Z niej wywodzą się w szczególności:
– nieumiarkowanie: nieuporządkowane dążenie do jedzenia, picia i zaspokojenia materialnego;
– nieczystość: nieuporządkowane dążenie do przyjemności seksualnej;
– lenistwo: nie tylko lenistwo, ale smutek lub odrętwienie wobec dobra duchowego; często rozwija się w duszy obciążonej wygodą, dobrobytem i ucieczką od wewnętrznego wysiłku.

2. Pożądliwość oczu
Pożądliwość oczu nie dotyczy tylko widzenia, ale pragnienia tego, co się jawi, dawania się uwieść rzeczom, posiadaniu i gromadzeniu. Z niej wywodzą się w szczególności:
– chciwość: nieuporządkowane pragnienie posiadania, zatrzymywania, gromadzenia bogactw;
– zazdrość: przynajmniej częściowo: człowiek nie tylko pragnie tego, co widzi, ale cierpi z powodu dobra, które widzi u drugiego; zazdrość jest w pewnym sensie pożądliwością oczu, która stała się porównaniem: nie tylko „chcę tego, co widzę”, ale „nie znoszę dobra, które widzę u drugiego”.

3. Pycha żywota
Pycha żywota jest najgłębszym korzeniem: nie dotyczy przede wszystkim rzeczy, ale własnego „ja”, które chce się afirmować przeciwko Bogu i przeciwko innym, być samowystarczalnym, dominować i narzucać się. Z niej wywodzą się w szczególności:
– pycha: jawna i bezpośrednia forma samouwielbienia;
– gniew: często rodzi się z zranionego, zaprzeczonego, upokorzonego lub powstrzymanego „ja”;
– zazdrość: ponownie, przynajmniej częściowo: nie tylko jako pragnienie posiadania, ale także jako cierpienie, ponieważ dobro drugiego upokarza pyszałka.

Spośród tych trzech korzeni zła najniebezpieczniejsza jest pycha żywota, ponieważ jest to grzech czysto duchowy i właśnie dlatego najtrudniejszy do rozpoznania i uleczenia. Ojcowie Kościoła ostrzegali bowiem, że nawet wiele dobrych uczynków, jeśli motywowane są pychą, może prowadzić do zguby; podczas gdy nawet życie naznaczone wieloma upadkami, jeśli towarzyszy mu szczera pokora i skrucha, może otworzyć drogę do Raju: „Wóz dobrych uczynków ciągnięty przez pychę prowadzi do piekła, podczas gdy wóz grzechów prowadzony przez pokorę dociera do Raju”.

 

Konieczność poznania zła, aby móc mu się oprzeć
Poznanie grzechów głównych i nauczenie się ich identyfikowania w sobie jest kluczowe dla drogi duchowej. Tylko to, co zna się jasno, można naprawdę zwalczać. W przeciwnym razie grozi nam pozostanie w niejasnym wewnętrznym zamieszaniu lub dręczenie się ogólnikowym poczuciem winy, bez dochodzenia do rozpoznania i stawienia czoła konkretnym wadom, które nami rządzą.

Jednak nie wystarczy poznać zło: trzeba również prosić Boga o przebaczenie i naprawić, na ile to możliwe, wyrządzone zło. Dlatego konieczna jest spowiedź sakramentalna.

Zresztą, to samo dzieje się w relacjach międzyludzkich: jeśli ukradliśmy, nie wystarczy powiedzieć „przykro mi”, ale trzeba też zwrócić skradzioną rzecz, trzeba naprawić szkodę; jeśli kogoś obraziliśmy, nie wystarczy wewnętrznie uznać swój błąd, ale trzeba też prosić o przebaczenie i, gdy to konieczne, zadośćuczynić.

 

Rachunek sumienia jako początek nawrócenia
Jednym z najważniejszych środków do poważnego rozpoczęcia drogi nawrócenia jest rachunek sumienia. Polega on na poznaniu sposobów, w jakie możemy obrażać Boga, bliźniego i samych siebie, oraz na szczerym przyznaniu się do tych, za które jesteśmy rzeczywiście winni.

W tym celu proponujemy poniżej krótkie przypomnienie warunków koniecznych do dobrej spowiedzi sakramentalnej oraz kilka schematów rachunku sumienia z różnych perspektyw: według dziesięciu przykazań, według grzechów głównych, według cnót teologalnych i kardynalnych, według obowiązków wobec Boga, bliźniego i samego siebie, a także z innych użytecznych punktów widzenia.