{"id":54440,"date":"2026-08-24T14:42:15","date_gmt":"2026-08-24T14:42:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.donbosco.press\/?p=54440"},"modified":"2026-08-24T14:42:43","modified_gmt":"2026-08-24T14:42:43","slug":"edukacja-i-humanizm-w-czasach-sw-franciszka-salezego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/nasi-swieci\/edukacja-i-humanizm-w-czasach-sw-franciszka-salezego\/","title":{"rendered":"Edukacja i humanizm w czasach \u015bw. Franciszka Salezego"},"content":{"rendered":"

Kiedy Franciszek Salezy rodzi si\u0119 w 1567 roku, \u015bwiat zmienia swoje oblicze. Wynalazek druku Gutenberga rozprzestrzenia ksi\u0105\u017cki i pragnienie wiedzy a\u017c po najdalsze wsie; humani\u015bci odkrywaj\u0105 na nowo klasyk\u00f3w greckich i \u0142aci\u0144skich; Kopernik i Galileusz rewolucjonizuj\u0105 nauk\u0119; \u017ceglarze wytyczaj\u0105 szlaki Nowego \u015awiata; a po raz pierwszy dzieci\u0144stwo zostaje uznane za etap \u017cycia z w\u0142asnymi potrzebami, godny pedagogiki opartej na \u0142agodno\u015bci i cierpliwo\u015bci. Przysz\u0142y biskup Genewy w pe\u0142ni oddycha tym klimatem: czyta Erazma i Montaigne’a, podziwia odkrycia geograficzne, pisze eleganck\u0105 \u0142acin\u0105 i starannym francuskim. Ale jego humanizm ma chrze\u015bcija\u0144skie serce: to \u201ehumanizm pobo\u017cny\u201d, kt\u00f3ry zainspiruje r\u00f3wnie\u017c Ksi\u0119dza Bosko.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\u201eBoski\u201d wynalazek<\/b><\/strong><\/p>\n

U zarania czas\u00f3w nowo\u017cytnych, w momencie, gdy \u015bredniowiecze dobiega\u0142o ko\u0144ca i rozpoczyna\u0142a si\u0119 nowa epoka, kt\u00f3r\u0105 nazwano renesansem, wynalezienie druku i sztuki typograficznej w po\u0142owie XV wieku musia\u0142o jawi\u0107 si\u0119 jako co\u015b niezwyk\u0142ego. W s\u0142ynnym li\u015bcie Gargantui do syna Pantagruela, Rabelais zachwyca\u0142 si\u0119 \u201etymi drukami tak eleganckimi i poprawnymi w u\u017cyciu, kt\u00f3re zosta\u0142y wynalezione w mojej epoce, z boskiego natchnienia\u201d. Franciszek Salezy by\u0142 bliski podzielania tego entuzjazmu, kiedy por\u00f3wnywa\u0142 dzie\u0142o stworzenia do sztuki Gutenberga:<\/p>\n

 <\/p>\n

B\u00f3g, niczym drukarz, powo\u0142a\u0142 do istnienia ca\u0142\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 stworze\u0144, kt\u00f3re by\u0142y, s\u0105 i b\u0119d\u0105, jednym poci\u0105gni\u0119ciem swojej wszechmocnej woli.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Nie mo\u017cna przeceni\u0107 znaczenia tego wynalazku, kt\u00f3ry, rozpowszechniaj\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119, otwiera\u0142 now\u0105 er\u0119 w dziedzinie komunikacji idei i kultury. Obok dzie\u0142 literackich humanist\u00f3w i tekst\u00f3w specjalistycznych przeznaczonych dla prawnik\u00f3w, duchownych, lekarzy czy nawet rzemie\u015blnik\u00f3w, z pras zacz\u0119\u0142a wychodzi\u0107 ogromna produkcja dzie\u0142 dla wszystkich rodzaj\u00f3w odbiorc\u00f3w: godzinki, \u017cywoty \u015bwi\u0119tych, Ars moriendi<\/i><\/em>, O na\u015bladowaniu Chrystusa<\/i><\/em>, \u015bredniowieczne romanse rycerskie.<\/p>\n

Pierwszymi drukowanymi podr\u0119cznikami szkolnymi by\u0142y klasyczne teksty \u0142aci\u0144skie i greckie, s\u0142ynny s\u0142ownik j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego w\u0142oskiego leksykografa Calepino, gramatyka \u0142aci\u0144ska zwana gramatyk\u0105 Donata, s\u0142ynnego gramatyka z IV wieku, a tak\u017ce elementarze, z kt\u00f3rych dziecko uczy\u0142o si\u0119 czyta\u0107 bezpo\u015brednio po francusku na kr\u00f3tkich tekstach religijnych i moralizatorskich. Od tej pory druk umacnia\u0142 si\u0119 w miastach, a w\u0119drowni sprzedawcy oferowali go a\u017c po najdalsze wsie. Wsz\u0119dzie rozwija\u0142 gust i potrzeb\u0119 czytania oraz edukacji.<\/p>\n

 <\/p>\n

Humanizm czas\u00f3w nowo\u017cytnych<\/b><\/strong><\/p>\n

Termin renesans<\/i><\/em> zosta\u0142 wprowadzony w XIX wieku na okre\u015blenie ruchu kulturowego, kt\u00f3ry narodzi\u0142 si\u0119 we W\u0142oszech ju\u017c w po\u0142owie XV wieku. Dokonywa\u0142a si\u0119 g\u0142\u0119boka zmiana w umys\u0142ach, kt\u00f3rej przyczyny by\u0142y przedmiotem licznych dyskusji. W \u017cadnym wypadku nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 nowych warunk\u00f3w gospodarczych, w szczeg\u00f3lno\u015bci rozwoju handlu, \u017cycia miejskiego i wymiany pieni\u0119\u017cnej, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142y kryzys starej kultury feudalnej i klerykalnej \u015bredniowiecza.<\/p>\n

W sensie negatywnym renesans mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 przez seri\u0119 odrzuce\u0144: odrzucenie barbarzy\u0144skiej \u0142aciny \u015bredniowiecznego nauczania, odrzucenie \u201edyktatury\u201d Arystotelesa, filozofa par excellence<\/i><\/em> \u015bredniowiecza, kt\u00f3re interpretowa\u0142o go na sw\u00f3j spos\u00f3b, odrzucenie ja\u0142owej logiki scholastycznej. W sensie pozytywnym wyznawa\u0142 prawdziwy entuzjazm dla ludzkiej natury i uniwersaln\u0105 ciekawo\u015b\u0107 dla wszystkich jej przejaw\u00f3w. W tym sensie renesans otwiera\u0142 drog\u0119 temu, co zostanie nazwane humanizmem, z kt\u00f3rym jest nieroz\u0142\u0105czny.<\/p>\n

Po studia divinitatis<\/i><\/em> \u015bredniowiecza, pasjonowano si\u0119 studia humanitatis<\/i><\/em>. Ciekawo\u015b\u0107 skupia\u0142a si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci na staro\u017cytno\u015bci grecko-rzymskiej, jej autorach i wielkich postaciach, kt\u00f3re odt\u0105d by\u0142y przedmiotem prawdziwego kultu. W kazaniu z 1621 roku r\u00f3wnie\u017c Franciszek Salezy przywo\u0142ywa\u0142 \u201eFilip\u00f3w i Aleksandr\u00f3w, o kt\u00f3rych humani\u015bci tak wiele m\u00f3wi\u0105\u201d. Nawet mitologia i poga\u0144scy bogowie wracali do \u0142ask, cho\u0107by po to, by wzbogaci\u0107 wyraz literacki i artystyczny, ale by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce po co\u015b wi\u0119cej.<\/p>\n

Modn\u0105 postaci\u0105 by\u0142 Aleksander Wielki, bohater Grecji i za\u0142o\u017cyciel ogromnego imperium. Biskup Genewy cz\u0119sto o nim m\u00f3wi, ale dbaj\u0105c o to, by ukaza\u0107 wy\u017cszo\u015b\u0107 aposto\u0142a Paw\u0142a:<\/p>\n

 <\/p>\n

Ten pierwszy niszczy miasta, burzy zamki, podbija \u015bwiat si\u0142\u0105 or\u0119\u017ca, a na koniec daje si\u0119 pokona\u0107 samemu sobie. Przeciwnie, nasz wielki Aposto\u0142 zdaje si\u0119 chcie\u0107 podbi\u0107 i przemierzy\u0107 ca\u0142\u0105 ziemi\u0119, aby zburzy\u0107 nie mury, lecz serca ludzkie, i podda\u0107 je swojemu Mistrzowi poprzez swoje przepowiadanie.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Kult doskona\u0142o\u015bci literackiej sk\u0142ania\u0142 humanist\u00f3w nie tylko do szukania w\u0142asnych wzorc\u00f3w w\u015br\u00f3d Grek\u00f3w i Rzymian, ale tak\u017ce do pisania po \u0142acinie wed\u0142ug tych wzorc\u00f3w. \u0141acina scholastyczna ust\u0119powa\u0142a miejsca \u0142acinie klasycznej i eleganckiej, kt\u00f3rej niedo\u015bcignionym wzorem by\u0142 dla wi\u0119kszo\u015bci humanist\u00f3w Cyceron. R\u00f3wnie\u017c j\u0119zyk francuski zyskiwa\u0142 presti\u017c; w 1539 roku Franciszek I nakaza\u0142 jego u\u017cywanie zamiast \u0142aciny w rozporz\u0105dzeniach i wyrokach s\u0105dowych. W Sabaudii ksi\u0105\u017c\u0119 Emanuel Filibert zrobi\u0142 to samo w 1560 roku, a Franciszek Salezy, kt\u00f3ry przecie\u017c nie by\u0142 poddanym kr\u00f3la Francji, nazywa\u0142 go pieszczotliwie \u201enaszym j\u0119zykiem francuskim\u201d.<\/p>\n

Niezwyk\u0142e pragnienie wiedzy zarazi\u0142o humanist\u00f3w renesansu. Nie tylko odkrywano na nowo prawdziwego Arystotelesa, si\u0119gaj\u0105c do oryginalnych tekst\u00f3w, ale odkryto niemal w ca\u0142o\u015bci Platona, kt\u00f3ry mia\u0142 zainspirowa\u0107 now\u0105 filozofi\u0119 przyrody. We Florencji mistrz szko\u0142y plato\u0144skiej, Marsilio Ficino, teoretyk mi\u0142o\u015bci i pi\u0119kna, postrzega\u0142 wszech\u015bwiat jako o\u017cywiony organizm, podlegaj\u0105cy wp\u0142ywom niebieskim, ukszta\u0142towany z po\u0142\u0105czenia nieba i ziemi.<\/p>\n

Matematyka prze\u017cywa\u0142a nowy rozkwit, odk\u0105d Pierre de La Ram\u00e9e \u2013 lepiej znany pod swoim \u0142aci\u0144skim imieniem Ramus \u2013 odwa\u017cy\u0142 si\u0119 przeciwstawi\u0107 Arystotelesowi, staj\u0105c si\u0119 pierwszym profesorem tej dyscypliny w Coll\u00e8ge royal<\/i><\/em> w Pary\u017cu. Franciszek Salezy wspomina jednego z jego nast\u0119pc\u00f3w, \u201es\u0142ynnego Bressiusa\u201d, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 jego katedr\u0119 w 1576 roku.<\/p>\n

Polski astronom Kopernik obali\u0142 geocentryczny system Ptolemeusza, twierdz\u0105c, \u017ce planety obracaj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u0142asnej osi i wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca po orbitach ko\u0142owych nie le\u017c\u0105cych w tej samej p\u0142aszczy\u017anie. Jego teoria da\u0142a pocz\u0105tek rewolucji naukowej XVII wieku. Jego najs\u0142ynniejszym uczniem by\u0142 Galileusz, pionier metody eksperymentalnej, kt\u00f3ry obserwowa\u0142 niebo za pomoc\u0105 lunety astronomicznej, przodka teleskopu.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c medycyna uwalnia\u0142a si\u0119 od swoich filozoficznych uprzedze\u0144, by po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 eksperymentom, jak to mia\u0142o miejsce w szczeg\u00f3lno\u015bci na Uniwersytecie w Padwie, do kt\u00f3rego ucz\u0119szcza\u0142 m\u0142ody Franciszek Salezy. W tym samym 1543 roku, w kt\u00f3rym Kopernik opublikowa\u0142 swoje De revolutionibus orbium c\u0153lestium<\/i><\/em>, flamandzki lekarz Wesaliusz wyda\u0142 swoje De humani corporis fabrica<\/i><\/em>, traktat w ca\u0142o\u015bci oparty na badaniach anatomicznych ludzkiego cia\u0142a.<\/p>\n

Po epoce \u2013 epoce \u015bredniowiecza \u2013 w kt\u00f3rej wszystko rozpatrywano w odniesieniu do Boga, nast\u0119powa\u0142a epoka odkrywania cz\u0142owieka we wszystkich jego wymiarach estetycznych, literackich, naukowych i moralnych. R\u00f3\u017cne ga\u0142\u0119zie wiedzy uwalnia\u0142y si\u0119 spod kurateli teologii. Polityka uwalnia\u0142a si\u0119 od dogmat\u00f3w etycznych i religijnych za spraw\u0105 Machiavellego, kt\u00f3rego arcydzie\u0142o Ksi\u0105\u017c\u0119<\/i><\/em> figurowa\u0142o w bibliotece ksi\u0105g zakazanych Franciszka Salezego.<\/p>\n

 <\/p>\n

Odkrycie Nowego \u015awiata<\/b><\/strong><\/p>\n

Odkrycie nieznanych l\u0105d\u00f3w w Ameryce (Indiach Zachodnich), w Azji (Indiach Wschodnich) i w Afryce podsyca\u0142o pragnienie wiedzy, kt\u00f3re odt\u0105d mog\u0142o by\u0107 zaspokajane \u201ew ka\u017cdym zak\u0105tku ziemi, w Starym i Nowym \u015awiecie\u201d. Franciszek Salezy interesowa\u0142 si\u0119 tymi wielkimi nurtami informacji i wymiany. Czyta\u0142 Histori\u0119 Indii Wschodnich<\/i><\/em> jezuity G.P. Maffeiego, Listy z Japonii i Chin<\/i><\/em> jezuity P. Almeidy, Og\u00f3ln\u0105 histori\u0119 Indii Zachodnich<\/i><\/em> F. L\u00f3peza de G\u00f3mara oraz Dies caniculares <\/i><\/em>S. Majoliego, zbi\u00f3r zjawisk przyrodniczych i ciekawostek \u201ew Europie, Azji i Afryce\u201d.<\/p>\n

Zna\u0142 wielkich portugalskich \u017ceglarzy: Bartolomeu Diasa, kt\u00f3ry nada\u0142 nazw\u0119 Przyl\u0105dkowi Dobrej Nadziei; \u201edzielnego i katolickiego kapitana Albuquerque\u201d, kt\u00f3ry kaza\u0142 \u201eufortyfikowa\u0107 Goa, g\u0142\u00f3wne miasto Indii Wschodnich\u201d; odkrywc\u0119 Brazylii, Pedro \u00c1lvaresa Cabrala, kt\u00f3ry \u201ewzni\u00f3s\u0142 tam bardzo wysoki krzy\u017c, przez co ca\u0142y ten kraj przez wiele lat nazywano regionem \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, dop\u00f3ki lud, porzucaj\u0105c to \u015bwi\u0119te imi\u0119, nie nazwa\u0142 go Brazyli\u0105, od nazwy drewna brazylijskiego, kt\u00f3re si\u0119 stamt\u0105d pozyskuje do barwienia\u201d.<\/p>\n

W swojej Obronie Sztandaru \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca<\/i><\/em> Franciszek Salezy przytacza zaskakuj\u0105ce fakty, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y przybyciu chrze\u015bcija\u0144stwa za morza: pojawienie si\u0119 krzy\u017ca w czasach Albuquerque \u201ew jednym z region\u00f3w Indii\u201d, histori\u0119 cudownego krzy\u017ca z Meliapor, nabo\u017ce\u0144stwo do krzy\u017ca w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Sokotry, \u201ewyspy na Morzu Erytrejskim\u201d, objawienia krzy\u017ca \u201ew pobli\u017cu kr\u00f3lestwa Abisy\u0144czyk\u00f3w\u201d i \u201ew kierunku Japonii\u201d, pojawienie si\u0119 w staro\u017cytnym kr\u00f3lestwie Konga ludzi naznaczonych znakiem krzy\u017ca na s\u0142u\u017cbie kr\u00f3la Alfonsa oraz budow\u0119 \u015bwi\u0105tyni \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w mie\u015bcie Ambasse.<\/p>\n

Ale odkrycie nowych ziem poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 odrodzenie niewolnictwa, kt\u00f3re a\u017c nazbyt przypomina\u0142o to praktykowane przez Rzymian w czasach poga\u0144stwa:<\/p>\n

 <\/p>\n

Marek Antoniusz pewnego dnia kupi\u0142 dw\u00f3ch m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w, kt\u00f3rych przedstawi\u0142 mu pewien handlarz ko\u0144mi; poniewa\u017c w tamtych czasach, jak to wci\u0105\u017c ma miejsce w niekt\u00f3rych regionach, sprzedawano dzieci: byli ludzie, kt\u00f3rzy robili ich zapasy i uprawiali ten handel, tak jak robi si\u0119 to z ko\u0144mi na naszych ziemiach.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Z drugiej strony opisuje on r\u00f3wnie\u017c zdumienie tubylc\u00f3w w obliczu pewnych wynalazk\u00f3w:<\/p>\n

 <\/p>\n

M\u00f3wi si\u0119, \u017ce poczciwi Indianie ca\u0142ymi dniami bawi\u0105 si\u0119 przed zegarem, aby us\u0142ysze\u0107, jak wybija godziny w odpowiednim momencie, a nie mog\u0105c odgadn\u0105\u0107, jak to si\u0119 dzieje, nie twierdz\u0105 jednak, \u017ce jest to pozbawione sztuki i rozumu, lecz pozostaj\u0105 oczarowani mi\u0142o\u015bci\u0105 i szacunkiem do tych, kt\u00f3rzy zarz\u0105dzaj\u0105 zegarami, podziwiaj\u0105c ich jako istoty wi\u0119cej ni\u017c ludzkie.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

W listach misjonarzy jezuickich Franciszek Salezy gromadzi ciekawostki, takie jak ta o owym zwierz\u0119ciu z Indii, \u201ekt\u00f3re, cho\u0107 z natury l\u0105dowe, powoli i kawa\u0142ek po kawa\u0142ku ca\u0142kowicie traci sw\u0105 natur\u0119 i staje si\u0119 w pe\u0142ni ryb\u0105\u201d. W Filotei, czyli Wprowadzeniu do \u017cycia pobo\u017cnego<\/i><\/em> opowiada, \u017ce \u201eci, kt\u00f3rzy przybywaj\u0105 z Peru, opr\u00f3cz z\u0142ota i srebra, kt\u00f3re stamt\u0105d przywo\u017c\u0105, przywo\u017c\u0105 r\u00f3wnie\u017c ma\u0142py i papugi\u201d. W innym fragmencie wspomina o tych \u201eludach Nowego \u015awiata, [kt\u00f3re] wysy\u0142aj\u0105 swoich delegat\u00f3w do kr\u00f3la z mo\u017cliwie najskromniejsz\u0105 \u015bwit\u0105, aby tym bardziej ukaza\u0107 swoj\u0105 nisko\u015b\u0107 i pokor\u0119 wobec chwa\u0142y i majestatu ich kr\u00f3la\u201d. Por\u00f3wnuje si\u0119 do geograf\u00f3w \u2013 kt\u00f3rych w tamtych czasach nazywano kosmografami \u2013 kiedy pr\u00f3buje naszkicowa\u0107 w og\u00f3lnych zarysach portret wielkiej osobisto\u015bci:<\/p>\n

 <\/p>\n

Na\u015bladuj\u0105c zatem kosmograf\u00f3w, kt\u00f3rzy na swoich mapach \u015bwiata zaznaczaj\u0105 tylko punkty, aby wskaza\u0107 miasta, linie dla g\u00f3r, a wyobra\u017ani pozostawiaj\u0105 zadanie wyobra\u017cenia sobie reszty.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Przynajmniej raz spod jego pi\u00f3ra wychodzi nazwa nowego kontynentu, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie by\u0142 badany:<\/p>\n

 <\/p>\n

Znamy cz\u0119\u015bciowo ukszta\u0142towanie Ameryki i to, co dotyczy tego kraju, dzi\u0119ki opisom sporz\u0105dzonym przez tych, kt\u00f3rzy go odwiedzili.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Jak wiadomo, to wynalezienie kompasu, z jego ig\u0142\u0105 magnetyczn\u0105 zawsze skierowan\u0105 na p\u00f3\u0142noc, umo\u017cliwi\u0142o niezwyk\u0142e odkrycia, kt\u00f3rych \u015bwiadkami byli wsp\u00f3\u0142cze\u015bni. Cudowny to w istocie wynalazek, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce nigdy nie gubimy si\u0119 bez punktu odniesienia:<\/p>\n

 <\/p>\n

Niech statek obierze dowolny kurs, niech p\u0142ynie na zach\u00f3d lub na wsch\u00f3d, na po\u0142udnie lub na p\u00f3\u0142noc, i bez wzgl\u0119du na to, jaki wiatr go pcha, jego kompas nigdy nie spojrzy na nic innego, jak tylko na swoj\u0105 gwiazd\u0119 polarn\u0105 i biegun.<\/i><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\u201eOdkrycie\u201d dzieci\u0144stwa<\/b><\/strong><\/p>\n

\u015awit nowo\u017cytno\u015bci zbiega si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z odkryciem innego rodzaju, kt\u00f3re Philippe Ari\u00e8s nazwa\u0142 odkryciem dzieci\u0144stwa, uwa\u017canego odt\u0105d za etap \u017cycia odr\u0119bny od doros\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Podczas gdy w spo\u0142ecze\u0144stwie \u015bredniowiecznym dziecko znaczy\u0142o bardzo niewiele lub od samego pocz\u0105tku by\u0142o traktowane jak ma\u0142y doros\u0142y, ten etap \u017cycia jest coraz cz\u0119\u015bciej postrzegany jako odr\u0119bny wiek.<\/p>\n

Zacz\u0119to interesowa\u0107 si\u0119 dzieckiem, dawa\u0107 mu specjalne ubrania, bawi si\u0119 ono w inne gry ni\u017c doro\u015bli. Sama rodzina zaczyna u\u015bwiadamia\u0107 sobie w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, piel\u0119gnuje swoj\u0105 intymno\u015b\u0107, wi\u0119zi emocjonalne i uwag\u0119 wychowawcz\u0105. U\u015bwiadomienie sobie specyficznego charakteru wczesnego dzieci\u0144stwa przejawia si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci w tworzeniu szk\u00f3\u0142 i kolegi\u00f3w, kt\u00f3re nie znaj\u0105 ju\u017c mieszania si\u0119 m\u0142odych i starych, jak mia\u0142o to miejsce w \u015bredniowieczu.<\/p>\n

Aby odnowi\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo i ukszta\u0142towa\u0107 nowy typ cz\u0142owieka \u2013 cywilizowanego, uprzejmego, mi\u0142ego, pobo\u017cnego i wykszta\u0142conego \u2013 humani\u015bci rozpowszechniaj\u0105 odnowion\u0105 pedagogik\u0119.<\/p>\n

Urodzony w 1567 roku Franciszek Salezy m\u00f3g\u0142 czerpa\u0107 korzy\u015bci z nauk pierwszych pokole\u0144 humanist\u00f3w. Zna\u0142 i ceni\u0142 Jeana Gersona, czasami uwa\u017canego za prekursora humanist\u00f3w. Kiedy pisze, \u017ce \u201ecz\u0142owiek ten by\u0142 niezwykle uczony, rozs\u0105dny i pobo\u017cny\u201d, odnosi\u0142 si\u0119 bez w\u0105tpienia do ksi\u0105\u017cki O na\u015bladowaniu Chrystusa<\/i><\/em>, kt\u00f3rej autorstwo mu przypisywano, ale by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce do dzie\u0142 pedagogicznych Kanclerza Uniwersytetu Paryskiego, kt\u00f3ry opowiada\u0142 si\u0119 za tym, by dzieci traktowa\u0107 z \u0142agodno\u015bci\u0105 i cierpliwo\u015bci\u0105. W\u015br\u00f3d autor\u00f3w humanistycznych, kt\u00f3rzy mogli w jaki\u015b spos\u00f3b wp\u0142yn\u0105\u0107, pozytywnie lub negatywnie, na my\u015bl i dzia\u0142anie Franciszka Salezego, nale\u017cy wymieni\u0107 w szczeg\u00f3lno\u015bci Erazma, Morusa, Vivesa, Sadoleta, Rabelais’go i Montaigne’a.<\/p>\n

Franciszek Salezy dostrzega\u0142 w Erazmie z Rotterdamu przede wszystkim \u201ewielkiego cz\u0142owieka pi\u00f3ra\u201d, tego, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce \u201enajlepszym sposobem na nauk\u0119 i zdobycie wiedzy jest nauczanie\u201d. W jego bibliotece ksi\u0105g zakazanych, na kt\u00f3rych czytanie uzyska\u0142 pozwolenie, znajdowa\u0142y si\u0119 dwa dzie\u0142a wielkiego europejskiego humanisty, w tym pierwsze krytyczne wydanie Nowego Testamentu. Franciszek Salezy nie omieszka\u0142 cytowa\u0107 jego \u0142aci\u0144skiego t\u0142umaczenia Nowego Testamentu, gdy by\u0142o to zgodne z jego intencjami, w szczeg\u00f3lno\u015bci w obronie katolickiej koncepcji Mszy.<\/p>\n

Zreszt\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wykazuje wiele cech erazmia\u0144skich: humanizm czerpi\u0105cy z klasycznego antyku, poszukiwanie obraz\u00f3w i przyk\u0142ad\u00f3w oraz bogactwo s\u0142ownictwa. Jednym z ostatnich dzie\u0142 Erazma by\u0142o wydane w 1530 roku De civilitate morum puerilium<\/i><\/em>, kt\u00f3re rozpowszechni\u0142o w \u00f3wczesnym spo\u0142ecze\u0144stwie europejskim poj\u0119cie \u201ecywilizacji\u201d. Przyjaciel Erazma, kanclerz Anglii Tomasz Morus, jest cytowany raz przez Franciszka Salezego, ale w odniesieniu do autorytetu Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n

Nie dysponujemy wyra\u017anymi dowodami, by z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce biskup Genewy czyta\u0142 dzie\u0142a Juana Luisa Vivesa. Jednak\u017ce uwa\u017cne studium jego koncepcji cz\u0142owieka pozwoli\u0142o zidentyfikowa\u0107 jedno z jej \u017ar\u00f3de\u0142 w De anima et vita<\/i><\/em> wielkiego hiszpa\u0144skiego humanisty. W okresie, gdy by\u0142 preceporem Marii Tudor, napisa\u0142 De institutione feminae christianae<\/i><\/em> oraz De ratione studii puerilis<\/i><\/em>, dwa traktaty z zakresu pedagogiki humanistycznej opublikowane w 1523 roku.<\/p>\n

\u015awi\u0119ty Franciszek Salezy musia\u0142 czu\u0107 si\u0119 bardzo bliski pogl\u0105dom kardyna\u0142a Sadoleta, biskupa Carpentras i wielkiego humanisty, kt\u00f3rego nazwisko pojawia si\u0119 w ksi\u0119dze Kontrowersji, jako cz\u0142onka komisji ds. reformy Ko\u015bcio\u0142a. W swoim De liberis recte instituendis<\/i><\/em>, napisanym w formie listu do bratanka Paw\u0142a, Sadolet opar\u0142 edukacj\u0119 na wymogach religijnych po\u0142\u0105czonych z wyra\u017anie humanistyczn\u0105 kultur\u0105, b\u0119d\u0105c\u0105 syntez\u0105 staro\u017cytnej m\u0105dro\u015bci i wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Jego system edukacyjny obejmuje wszystkie dziedziny: formacj\u0119 religijnzn\u0105, moraln\u0105 i spo\u0142eczn\u0105, literatur\u0119, filozofi\u0119 i teologi\u0119, matematyk\u0119 i astronomi\u0119, gimnastyk\u0119 i muzyk\u0119.<\/p>\n

Rabelais, autor Pantagruela<\/i><\/em> i Gargantui<\/i><\/em>, szerzy\u0142 w swoich pismach entuzjazm humanist\u00f3w dla filozofii, moralno\u015bci i wiedzy staro\u017cytno\u015bci. Giganci, kt\u00f3rych niesamowite przygody opowiada, byli symbolem cz\u0142owieka bez granic, prawdziwego kr\u00f3la wszech\u015bwiata, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 \u201eotch\u0142ani\u0105 nauki\u201d. Chocia\u017c religia jest wyra\u017anie obecna w jego tw\u00f3rczo\u015bci, sk\u0142ania si\u0119 ona ku naturalistycznemu, niedogmatycznememu teizmowi. M\u0142odzie\u017c, uwa\u017ca Franciszek, niewiele mo\u017ce zyska\u0107 od tego ma\u0142o szanowanego mistrza, kt\u00f3ry gardzi przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n

Je\u015bli chodzi o Michela de Montaigne’a, z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142 on obcy Franciszkowi Salezemu, kt\u00f3ry wielokrotnie cytuje go w swoich Kontrowersjach<\/i><\/em>, nie w kwestiach pedagogiki, ale na poparcie swoich polemik z protestantami. W odniesieniu do trudno\u015bci w kontrolowaniu t\u0142umacze\u0144 Biblii na j\u0119zyki narodowe, Franciszek Salezy opiera si\u0119 na opinii wyra\u017conej przez \u201euczonego laika\u201d. Na p\u0142aszczy\u017anie literackiej Franciszek Salezy jest mu bardzo bliski, tak\u017ce w u\u017cyciu obraz\u00f3w i por\u00f3wna\u0144. M\u00f3g\u0142 czu\u0107 si\u0119 do\u015b\u0107 zgodny z twierdzeniami tego m\u0119drca, kt\u00f3ry woli \u201eumys\u0142 dobrze ukszta\u0142towany ni\u017c dobrze nape\u0142niony\u201d, kt\u00f3ry chce, aby lekcja by\u0142a nie tylko u\u017cyteczna, ale i przyjemna, i kt\u00f3ry odrzuca stosowanie przemocy w edukacji.<\/p>\n

 <\/p>\n

Franciszek Salezy, cz\u0142owiek wielu granic<\/b><\/strong><\/p>\n

W Sabaudii m\u00f3wiono po francusku, mimo \u017ce nie byli Francuzami, a kult j\u0119zyka francuskiego by\u0142 wr\u0119cz jedn\u0105 z cech tamtej epoki. Sam Franciszek Salezy by\u0142 na to bardzo wra\u017cliwy, do tego stopnia, \u017ce przed publikacj\u0105 jednego ze swoich tekst\u00f3w poprosi\u0142 o jego korekt\u0119 paryskiego przyjaciela, poniewa\u017c, jak m\u00f3wi\u0142, \u201eobawiam si\u0119, \u017ce umkn\u0105 mi pewne akcenty naszego sposobu m\u00f3wienia w tych stronach\u201d.<\/p>\n

Humanizm rozkwita\u0142 w wykszta\u0142conych kr\u0119gach Sabaudii. Claude de Seyssel, zmar\u0142y w 1520 roku, przywr\u00f3ci\u0142 tam kult literatury pi\u0119knej, \u0142aciny, greki i hebrajskiego. Poeta Marc-Claude de Buttet by\u0142 w Pary\u017cu uczniem Jeana Dorata, kt\u00f3ry zalicza\u0142 do swoich uczni\u00f3w r\u00f3wnie\u017c Ronsarda, du Bellaya i Ba\u00effa; by\u0142 sekretarzem Ma\u0142gorzaty de Valois i przyjacielem poet\u00f3w z Plejady. Ojciec Franciszka Salezego pozna\u0142 go, gdy sam bywa\u0142 na dworze francuskim. W Chamb\u00e9ry, historycznej stolicy Sabaudii, jezuici nauczali dyscyplin klasycznych w swoim kolegium ju\u017c od 1565 roku.<\/p>\n

Z geograficznego punktu widzenia wzrok tego Sabaudczyka na prze\u0142omie XVI i XVII wieku kierowa\u0142 si\u0119 naturalnie w stron\u0119 Turynu, gdzie ksi\u0105\u017c\u0119 rezydowa\u0142 od 1563 roku, oraz w stron\u0119 Rzymu, gdzie utrzymywa\u0142 korespondencj\u0119 z papie\u017cem i Kuri\u0105.<\/p>\n

Sp\u0119dziwszy ponad trzy lata w Padwie, w Republice Weneckiej, by\u0142 dwuj\u0119zyczny, a jego korespondencja zawiera niema\u0142\u0105 liczb\u0119 list\u00f3w w j\u0119zyku w\u0142oskim. Ukszta\u0142towany przez europejski humanizm, pisa\u0142 ponadto \u0142acin\u0105 o klasycznym zabarwieniu.<\/p>\n

Z literackiego punktu widzenia znajduje si\u0119 on w momencie przej\u015bciowym, na prze\u0142omie renesansu i epoki klasycznej. Pierwsi wielcy w\u0142oscy humani\u015bci byli ju\u017c odlegli. We Francji zmierzano w kierunku epoki klasycznej. Pod wieloma wzgl\u0119dami jego wra\u017cliwo\u015bci i sztuki, jest w nim co\u015b z bogactwa i blasku tej barokowej sztuki, kt\u00f3ra rozkwit\u0142a po Soborze Trydenckim, w szczeg\u00f3lno\u015bci pod wp\u0142ywem jezuit\u00f3w.<\/p>\n

Franciszek Salezy jest z pewno\u015bci\u0105 humanist\u0105, ale jego humanizm to humanizm chrze\u015bcija\u0144ski lub, u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w Henriego Bremonda, humanizm pobo\u017cny. Czasami istniej\u0105 dystanse do pokonania mi\u0119dzy humanizmem a pobo\u017cno\u015bci\u0105, mi\u0119dzy pewnym czysto humanistycznym wychowaniem a \u017carliwym wychowaniem chrze\u015bcija\u0144skim.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kiedy Franciszek Salezy rodzi si\u0119 w 1567 roku, \u015bwiat zmienia swoje oblicze. Wynalazek druku Gutenberga…<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":54428,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"iawp_total_views":0,"footnotes":""},"categories":[153],"tags":[2556,2024,1820,1970],"class_list":["post-54440","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nasi-swieci","tag-bog","tag-cnoty","tag-laska","tag-swieci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54440","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=54440"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54440\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54441,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54440\/revisions\/54441"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/54428"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=54440"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=54440"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=54440"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}