Don Bosco by\u0142 nie tylko niestrudzonym wychowawc\u0105 i duszpasterzem, ale tak\u017ce cz\u0142owiekiem o niezwyk\u0142ej przedsi\u0119biorczo\u015bci, zdolnym do wymy\u015blania nowych i odwa\u017cnych rozwi\u0105za\u0144, aby wspiera\u0107 swoje dzie\u0142a. Rosn\u0105ce potrzeby ekonomiczne Oratorium Valdocco, stale si\u0119 rozwijaj\u0105cego, sk\u0142oni\u0142y go do poszukiwania coraz skuteczniejszych \u015brodk\u00f3w, aby zapewni\u0107 wy\u017cywienie, zakwaterowanie, szko\u0142\u0119 i prac\u0119 tysi\u0105com ch\u0142opc\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich loterie stanowi\u0142y jedn\u0105 z najbardziej pomys\u0142owych intuicji: prawdziwe przedsi\u0119wzi\u0119cia zbiorowe, kt\u00f3re anga\u017cowa\u0142y szlacht\u0119, ksi\u0119\u017cy, dobroczy\u0144c\u00f3w i zwyk\u0142ych obywateli. Nie by\u0142o to proste, poniewa\u017c ustawodawstwo piemonckie rygorystycznie regulowa\u0142o loterie, zezwalaj\u0105c na ich organizacj\u0119 prywatnym osobom tylko w \u015bci\u015ble okre\u015blonych przypadkach. I nie chodzi\u0142o tylko o zbieranie funduszy, ale o stworzenie sieci solidarno\u015bci, kt\u00f3ra jednoczy\u0142a tury\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo wok\u00f3\u0142 projektu edukacyjnego i duchowego Oratorium. Pierwsza, w 1851 roku, by\u0142a niezapomnian\u0105 przygod\u0105, pe\u0142n\u0105 nieprzewidzianych zdarze\u0144 i sukces\u00f3w.<\/p>\n
Pieni\u0105dze, kt\u00f3re trafia\u0142y w r\u0119ce ksi\u0119dza Bosko, pozostawa\u0142y tam przez kr\u00f3tki czas, poniewa\u017c by\u0142y natychmiast wykorzystywane do zapewnienia wy\u017cywienia, zakwaterowania, szko\u0142y i pracy dziesi\u0105tkom tysi\u0119cy ch\u0142opc\u00f3w lub do budowy kolegi\u00f3w, sieroci\u0144c\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub do wspierania misji w Ameryce Po\u0142udniowej. Jego rachunki, jak wiemy, zawsze by\u0142y na minusie; d\u0142ugi towarzyszy\u0142y mu przez ca\u0142e \u017cycie.
\n W\u015br\u00f3d \u015brodk\u00f3w inteligentnie przyj\u0119tych przez Ksi\u0119dza Bosko w celu sfinansowania jego dzie\u0142 mo\u017cemy z pewno\u015bci\u0105 umie\u015bci\u0107 loterie: zosta\u0142o ich zorganizowanych oko\u0142o pi\u0119tnastu, zar\u00f3wno ma\u0142ych, jak i du\u017cych. Pierwsz\u0105, skromn\u0105, by\u0142a ta w Turynie w 1851 r. na rzecz ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Franciszka Salezego na Valdocco, a ostatni\u0105, naprawd\u0119 wielk\u0105, w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, by\u0142a ta, kt\u00f3ra mia\u0142a pokry\u0107 ogromne wydatki na ko\u015bci\u00f3\u0142 i dzie\u0142o Naj\u015bwi\u0119tszego Serca przy dworcu Termini w Rzymie.
\n Prawdziwa historia tych loterii nie zosta\u0142a jeszcze napisana, chocia\u017c nie brakuje \u017ar\u00f3de\u0142 na ten temat. Tylko w odniesieniu do pierwszej, z 1851 roku, sami odzyskali\u015bmy tuzin innych, niepublikowanych \u017ar\u00f3de\u0142. Dzi\u0119ki nim rekonstruujemy jej trudn\u0105 histori\u0119 w dw\u00f3ch epizodach.<\/p>\n
Wniosek o zezwolenie
\n Zgodnie z ustaw\u0105 o Instrukcjach Generalnej Sp\u00f3\u0142ki Finans\u00f3w Krolewskich z dnia 24 lutego 1820 r. \u2013 zmodyfikowan\u0105 przez Dekrety Kr\u00f3lewskie ze stycznia 1835 r. z dat\u0105 24 sierpnia 1835 r., a nast\u0119pnie przez Dekrety Kr\u00f3lewskie z dnia 17 lipca 1845 r. \u2013 w przypadku ka\u017cdej loterii krajowej (Kr\u00f3lestwo Sardynii) wymagane by\u0142o uprzednie zezwolenie rz\u0105du.
\n Dla ksi\u0119dza Bosko by\u0142a to przede wszystkim kwestia moralnej pewno\u015bci powodzenia projektu. Mia\u0142 j\u0105 dzi\u0119ki ekonomicznemu i moralnemu wsparciu pierwszych dobroczy\u0144c\u00f3w: szlachetnych rodzin Callori i Fassati oraz kanonika Anglesio z Cottolengo. Rozpocz\u0105\u0142 wi\u0119c co\u015b, co okaza\u0142o si\u0119 prawdziwym przedsi\u0119wzi\u0119ciem. W kr\u00f3tkim czasie uda\u0142o mu si\u0119 powo\u0142a\u0107 komisj\u0119 organizacyjn\u0105, pocz\u0105tkowo sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z szesnastu znanych osobisto\u015bci, p\u00f3\u017aniej zwi\u0119kszon\u0105 do dwudziestu. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o wiele oficjalnie uznanych w\u0142adz cywilnych, takich jak senator (mianowany skarbnikiem), dw\u00f3ch zast\u0119pc\u00f3w burmistrza, trzech radnych miejskich; nast\u0119pnie presti\u017cowi ksi\u0119\u017ca, tacy jak teolodzy Pietro Baricco, zast\u0119pca burmistrza i sekretarz Komisji, Giovanni Borel, kapelan s\u0105dowy, Giuseppe Ortalda, dyrektor Opera Pia di Propaganda Fide, Roberto Murialdo, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Collegio degli Artigianelli i Stowarzyszenia Dobroczynno\u015bci; i wreszcie do\u015bwiadczeni ludzie, tacy jak in\u017cynier, ceniony z\u0142otnik, handlarz hurtowy itp. Wszyscy, w wi\u0119kszo\u015bci w\u0142a\u015bciciele ziemscy, znani ksi\u0119dzu Bosko i \u201es\u0105siedzi\u201d pracy na Valdocco.
\n Po skompletowaniu Komisji, na pocz\u0105tku grudnia 1851 r. ksi\u0105dz Bosko przekaza\u0142 formaln\u0105 pro\u015bb\u0119 Generalnemu Intendentowi Finans\u00f3w, kawalerowi Alessandro Pernati di Momo (przysz\u0142emu senatorowi i ministrowi spraw wewn\u0119trznych Kr\u00f3lestwa), ale i r\u00f3wnocze\u015bnie \u201eprzyjacielowi\u201d dzie\u0142a na Valdocco.<\/p>\n
Apel o dary
\n Do wniosku o zezwolenie do\u0142\u0105czy\u0142 bardzo interesuj\u0105cy ok\u00f3lnik, w kt\u00f3rym po nakre\u015bleniu poruszaj\u0105cej historii Oratorium \u2013 docenionej przez rodzin\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, w\u0142adze rz\u0105dowe i w\u0142adze miejskie \u2013 wskaza\u0142, \u017ce ci\u0105g\u0142a potrzeba rozbudowy Opera di Valdocco, aby m\u00f3c pomie\u015bci\u0107 coraz wi\u0119cej m\u0142odych ludzi, poch\u0142ania zasoby ekonomiczne pochodz\u0105ce z prywatnej dobroczynno\u015bci. W zwi\u0105zku z tym, aby pokry\u0107 wydatki zwi\u0105zane z uko\u0144czeniem budowy nowej kaplicy, podj\u0119to decyzj\u0119 o odwo\u0142aniu si\u0119 do dobroczynno\u015bci publicznej poprzez loteri\u0119 dar\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142yby by\u0107 ofiarowane spontanicznie: \u015arodek ten polega na loterii przedmiot\u00f3w, na kt\u00f3rej pomys\u0142 podj\u0119cia si\u0119 wpadli ni\u017cej podpisani, w celu pokrycia wydatk\u00f3w na uko\u0144czenie nowej kaplicy i kt\u00f3rej Ja\u015bnie Pan bez w\u0105tpienia zechce udzieli\u0107 swojego wsparcia, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad doskona\u0142o\u015bci\u0105 dzie\u0142a, do kt\u00f3rego jest skierowana. Bez wzgl\u0119du na to, co Ja\u015bnie Pan zechce ofiarowa\u0107, czy to jedwab, we\u0142n\u0119, metal czy drewno, czy dzie\u0142o renomowanego artysty, czy skromnego robotnika, czy ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cego rzemie\u015blnika, czy dobroczynnej szlachcianki, wszystko zostanie z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 przyj\u0119te, poniewa\u017c w kwestii dobroczynno\u015bci ka\u017cda ma\u0142a pomoc jest wielk\u0105 rzecz\u0105, a poniewa\u017c ofiary, nawet te ma\u0142e, razem mog\u0105 wystarczy\u0107 do uko\u0144czenia po\u017c\u0105danego dzie\u0142a.
\n Ok\u00f3lnik wskazywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c nazwiska promotor\u00f3w, kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o przekazywa\u0107 dary, oraz zaufane osoby, kt\u00f3re nast\u0119pnie je zbiera\u0142y i strzeg\u0142y. W\u015br\u00f3d 46 promotor\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne kategorie os\u00f3b: przedsi\u0119biorcy, profesorowie, impresariowie, studenci, duchowni, sklepikarze, kupcy, ksi\u0119\u017ca; z drugiej strony w\u015br\u00f3d oko\u0142o 90 promotor\u00f3w zdawa\u0142y si\u0119 przewa\u017ca\u0107 szlachcianki (baronowe, markizy, hrabiny i ich towarzysze).
\n Nie omieszka\u0142 do\u0142\u0105czy\u0107 do wniosku \u201eplanu loterii\u201d z wszystkimi jego aspektami formalnymi: zbieranie przedmiot\u00f3w, pokwitowanie dostarczenia przedmiot\u00f3w, ich wycena, uwierzytelnione bilety do sprzeda\u017cy w liczbie proporcjonalnej do liczby i warto\u015bci przedmiot\u00f3w, ich wystawienie na widok publiczny, losowanie zwyci\u0119zc\u00f3w, publikacja wylosowanych liczb, czas na odbi\u00f3r nagr\u00f3d itp\u2026 Seria wymagaj\u0105cych zada\u0144, od kt\u00f3rych ksi\u0105dz Bosko si\u0119 nie uchyla\u0142. Kaplica Pinardiego nie wystarcza\u0142a ju\u017c jego m\u0142odzie\u017cy: potrzebowali wi\u0119kszego ko\u015bcio\u0142a, planowanego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Franciszka Salezego (kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej b\u0119d\u0105 potrzebowa\u0107 jeszcze wi\u0119kszego, Maryi Wspomo\u017cycielki!).<\/p>\n
Pozytywna odpowied\u017a
\n Bior\u0105c pod uwag\u0119 powag\u0119 inicjatywy i wysok\u0105 \u201ejako\u015b\u0107\u201d cz\u0142onk\u00f3w Komisji Wnioskuj\u0105cej, odpowied\u017a Intendentury mog\u0142a by\u0107 tylko pozytywna i natychmiastowa. W dniu 17 grudnia wspomniany zast\u0119pca burmistrza Pietro Baricco przekaza\u0142 ksi\u0119dzu Bosko odpowiedni dekret, z zaproszeniem do przekazania kopii przysz\u0142ych formalnych akt\u00f3w loterii do administracji miejskiej, odpowiedzialnej za prawid\u0142owo\u015b\u0107 wszystkich wymog\u00f3w prawnych. W tym momencie przed Bo\u017cym Narodzeniem ksi\u0105dz Bosko wys\u0142a\u0142 powy\u017cszy ok\u00f3lnik do drukarni, rozpowszechni\u0142 go i zacz\u0105\u0142 zbiera\u0107 dary.
\n Mia\u0142 na to dwa miesi\u0105ce, poniewa\u017c w ci\u0105gu roku odbywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne loterie. Jednak dary nap\u0142ywa\u0142y powoli, wi\u0119c w po\u0142owie stycznia Ksi\u0105dz Bosko zosta\u0142 zmuszony do ponownego wydrukowania powy\u017cszego ok\u00f3lnika i poprosi\u0142 o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 wszystkich m\u0142odych ludzi z Valdocco i przyjaci\u00f3\u0142, aby napisali adresy, odwiedzili znanych dobroczy\u0144c\u00f3w, nag\u0142o\u015bnili inicjatyw\u0119 i zebrali dary.
\n Ale \u201enajlepsze\u201d mia\u0142o dopiero nadej\u015b\u0107.<\/p>\n
Sala wystawowa
\n Valdocco nie mia\u0142o miejsca, by wyeksponowa\u0107 dary, wi\u0119c ksi\u0105dz Bosko poprosi\u0142 wiceburmistrza Baricco, skarbnika komisji loteryjnej, by zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Ministerstwa Wojny o trzy pomieszczenia w tej cz\u0119\u015bci klasztoru \u015bwi\u0119tego Dominika, kt\u00f3ra by\u0142a do dyspozycji wojska. Ojcowie dominikanie zgodzili si\u0119, a minister Alfonso Lamarmora przyzna\u0142 je 16 stycznia. Wkr\u00f3tce jednak ksi\u0105dz Bosko zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce nie b\u0119d\u0105 one wystarczaj\u0105co du\u017ce, wi\u0119c poprosi\u0142 kr\u00f3la, za po\u015brednictwem ja\u0142mu\u017cnika, opata Stanislao Gazzelli, o wi\u0119kszy pok\u00f3j. Kr\u00f3lewski superintendent Pampar\u00e0 powiedzia\u0142 mu, \u017ce kr\u00f3l nie ma odpowiednich pomieszcze\u0144 i zaproponowa\u0142 wynaj\u0119cie pomieszcze\u0144 do gry w Trincotto (lub pallacorda: rodzaj tenisa r\u0119cznego ante litteram) na w\u0142asny koszt. Pok\u00f3j ten by\u0142by jednak dost\u0119pny tylko w marcu i pod pewnymi warunkami. Ksi\u0105dz Bosko odrzuci\u0142 propozycj\u0119, ale przyj\u0105\u0142 200 lir\u00f3w oferowanych przez kr\u00f3la za wynajem lokalu. Nast\u0119pnie uda\u0142 si\u0119 na poszukiwanie innej sali i znalaz\u0142 odpowiedni\u0105 z polecenia ratusza, za ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Dominika, kilkaset metr\u00f3w od Valdocco.<\/p>\n
Przybycie dar\u00f3w
\n W mi\u0119dzyczasie ksi\u0105dz Bosko zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do ministra finans\u00f3w, s\u0142ynnego hrabiego Camillo Cavour, o obni\u017cenie lub zwolnienie z koszt\u00f3w wysy\u0142ki list\u00f3w ok\u00f3lnych, bilet\u00f3w i samych dar\u00f3w. Za po\u015brednictwem brata hrabiego, bardzo religijnego markiza Gustavo di Cavour, otrzyma\u0142 zgod\u0119 na r\u00f3\u017cne zni\u017cki pocztowe.
\n Chodzi\u0142o teraz o znalezienie eksperta, kt\u00f3ry oszacowa\u0142by kwot\u0119 prezent\u00f3w i wynikaj\u0105c\u0105 z tego liczb\u0119 bilet\u00f3w do sprzedania. Ksi\u0105dz Bosko zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Intendenta i zasugerowa\u0142 jego nazwisko: z\u0142otnik, kt\u00f3ry by\u0142 cz\u0142onkiem Komisji. Intendent jednak odpowiedzia\u0142 za po\u015brednictwem burmistrza, prosz\u0105c go o podw\u00f3jn\u0105 kopi\u0119 otrzymanych dar\u00f3w, by m\u00f3g\u0142 wyznaczy\u0107 w\u0142asnego eksperta. Ksi\u0105dz Bosko natychmiast spe\u0142ni\u0142 pro\u015bb\u0119 i tak 19 lutego ekspert wyceni\u0142 700 zebranych przedmiot\u00f3w na 4124,20 lir\u00f3w. Po trzech miesi\u0105cach doszli do 1000 dar\u00f3w, po czterech miesi\u0105cach do 2000, a\u017c doszli do 3251 dar\u00f3w, dzi\u0119ki ci\u0105g\u0142ym \u201eposzukiwaniom\u201d ksi\u0119dza Bosko u os\u00f3b prywatnych, ksi\u0119\u017cy i biskup\u00f3w oraz jego wielokrotnym formalnym pro\u015bbom do miasta o przesuni\u0119cie czasu losowania. Ksi\u0105dz Bosko nie omieszka\u0142 r\u00f3wnie\u017c skrytykowa\u0107 oszacowania dokonanego przez miejskiego rzeczoznawc\u0119 dar\u00f3w, kt\u00f3re nieustannie nap\u0142ywa\u0142y, a kt\u00f3re, wed\u0142ug niego, mia\u0142y ni\u017csz\u0105 warto\u015b\u0107 ni\u017c ich rzeczywista; w efekcie dodano innych rzeczoznawc\u00f3w, zw\u0142aszcza malarza dzie\u0142 sztuki.
\n Ostateczna liczba by\u0142a taka, \u017ce ksi\u0105dz Bosko zosta\u0142 upowa\u017cniony do wydania 99 999 bilet\u00f3w w cenie 50 cent\u00f3w ka\u017cdy. Do katalogu ju\u017c wydrukowanego z darami ponumerowanymi z nazwiskiem ofiarodawcy i promotor\u00f3w dodano dodatek z najnowszymi otrzymanymi darami. Byli w\u015br\u00f3d nich papie\u017c, kr\u00f3l, kr\u00f3lowa matka, kr\u00f3lowa ma\u0142\u017conka, pos\u0142owie, senatorowie, w\u0142adze miejskie, ale tak\u017ce wiele skromnych os\u00f3b, zw\u0142aszcza pa\u0144, kt\u00f3re ofiarowywa\u0142y przedmioty i wyposa\u017cenie domu, nawet te o niewielkiej warto\u015bci (szklanka, ka\u0142amarz, \u015bwieca, karafka, korkoci\u0105g, czapka, naparstek, no\u017cyczki, lampa, miarka, fajka, breloczek, myd\u0142o, temper\u00f3wka, cukiernica). Najcz\u0119\u015bciej ofiarowywanymi prezentami by\u0142y ksi\u0105\u017cki \u2013 629 i obrazy \u2013 265. Nawet ch\u0142opcy z Valdocco rywalizowali, aby ofiarowa\u0107 sw\u00f3j w\u0142asny ma\u0142y prezent, by\u0107 mo\u017ce ksi\u0105\u017ceczk\u0119 podarowan\u0105 im przez samego ksi\u0119dza Bosko.<\/p>\n
Ogromna praca a\u017c do wylosowania numer\u00f3w
\n W tym momencie konieczne by\u0142o wydrukowanie bilet\u00f3w w serii progresywnej w dw\u00f3ch formach (ma\u0142y odcinek i bilet), podpisanie ich przez dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w komisji, wys\u0142anie biletu z notatk\u0105, udokumentowanie zebranych pieni\u0119dzy. Wielu dobroczy\u0144c\u00f3w otrzyma\u0142o dziesi\u0105tki los\u00f3w z zaproszeniem do ich zatrzymania lub przekazania przyjacio\u0142om i znajomym.
\n Data losowania, pocz\u0105tkowo ustalona na 30 kwietnia, zosta\u0142a przesuni\u0119ta na 31 maja, a nast\u0119pnie na 30 czerwca, by odby\u0107 si\u0119 w po\u0142owie lipca. To ostatnie przesuni\u0119cie spowodowane by\u0142o eksplozj\u0105 prochowni Borgo Dora, kt\u00f3ra spustoszy\u0142a okolice Valdocco.
\n Przez dwa popo\u0142udnia, 12 i13 lipca 1852 roku, losy by\u0142y losowane na balkonie ratusza. Cztery r\u00f3\u017cnokolorowe urny zawiera\u0142y 10 bil (od 0 do 9) identycznych i tego samego koloru co ko\u0142o. Po w\u0142o\u017ceniu jednej po drugiej przez zast\u0119pc\u0119 burmistrza do urn i zakr\u0119ceniu, o\u015bmiu m\u0142odych ludzi z Oratorium wykona\u0142o operacj\u0119, a wylosowana liczba zosta\u0142a g\u0142o\u015bno og\u0142oszona, a nast\u0119pnie opublikowana w prasie. Wiele dar\u00f3w pozostawiono w Oratorium, gdzie zosta\u0142y p\u00f3\u017aniej ponownie wykorzystane.<\/p>\n
Czy by\u0142o warto?
\n Po oko\u0142o 74.000 sprzedanych bilet\u00f3w, po odliczeniu koszt\u00f3w, ksi\u0119dzu Bosko pozosta\u0142o oko\u0142o 26.000 lir\u00f3w, kt\u00f3re nast\u0119pnie podzieli\u0142 r\u00f3wno z s\u0105siednim dzie\u0142em Cottolengo. Oczywi\u015bcie by\u0142 to niewielki kapita\u0142 (po\u0142owa ceny zakupu domku Pinardi kupionego rok wcze\u015bniej), ale najwi\u0119kszym rezultatem tej wyczerpuj\u0105cej pracy, jak\u0105 wykona\u0142, aby przeprowadzi\u0107 loteri\u0119 \u2013 udokumentowan\u0105 dziesi\u0105tkami cz\u0119sto niepublikowanych list\u00f3w \u2013 by\u0142o bezpo\u015brednie i serdeczne zaanga\u017cowanie tysi\u0119cy ludzi z ka\u017cdej klasy spo\u0142ecznej w jego \u201epocz\u0105tkowy projekt Valdocco\u201d: w uczynienie go znanym, docenionym, a nast\u0119pnie wspieranym ekonomicznie, spo\u0142ecznie i politycznie.
\n Ksi\u0105dz Bosko wielokrotnie ucieka\u0142 si\u0119 do loterii i zawsze w dwojakim celu: aby zebra\u0107 fundusze na swoje dzie\u0142a dla biednych ch\u0142opc\u00f3w, na misje i aby zaoferowa\u0107 wierz\u0105cym (i niewierz\u0105cym) sposoby praktykowania mi\u0142o\u015bci, najskuteczniejszego \u015brodka, jak nieustannie powtarza\u0142, aby \u201euzyska\u0107 przebaczenie grzech\u00f3w i zapewni\u0107 \u017cycie wieczne\u201d.<\/p>\n
\u201eZawsze potrzebowa\u0142em wszystkich\u201d \u2013 ksi\u0105dz Bosko<\/p>\n
Do senatora Giuseppe Cotta<\/p>\n
Giuseppe Cotta, bankier, by\u0142 wielkim dobroczy\u0144c\u0105 ksi\u0119dza Bosko. W archiwach zachowa\u0142a si\u0119 nast\u0119puj\u0105ca deklaracja na papierze stemplowym z dnia 5 lutego 1849 r.: Ni\u017cej podpisani ksi\u0119\u017ca T. Borrelli Gioanni z Turynu i Bosko Gio\u2019 di Castelnuovo d\u2019Asti o\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce s\u0105 d\u0142u\u017cnikami trzech tysi\u0119cy frank\u00f3w choremu Cavaliere Cotta, kt\u00f3ry po\u017cyczy\u0142 im je na pobo\u017cne dzie\u0142o. Suma ta ma zosta\u0107 zwr\u00f3cona przez ni\u017cej podpisanego w ci\u0105gu jednego roku wraz z ustawowymi odsetkami. Podpisany Ksi\u0105dz Giovanni Borel, Bosco Gio.<\/p>\n
Na dole tej samej strony i pod t\u0105 sam\u0105 dat\u0105 ks. J\u00f3zef Cafasso pisze: Ni\u017cej podpisany sk\u0142ada wyra\u017ane podzi\u0119kowania Najja\u015bniejszemu Panu Kawalerowi. Cotta za powy\u017csze i jednocze\u015bnie czyni siebie por\u0119czycielem tej samej sumy. Na dole strony Cotta podpisuje, \u017ce otrzyma\u0142 2000 lir\u00f3w 10 kwietnia 1849 r., kolejne 500 lir\u00f3w 21 lipca 1849 r., a reszt\u0119 4 stycznia 1851 r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Don Bosco by\u0142 nie tylko niestrudzonym wychowawc\u0105 i duszpasterzem, ale tak\u017ce cz\u0142owiekiem o niezwyk\u0142ej przedsi\u0119biorczo\u015bci,…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":44819,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"iawp_total_views":6,"footnotes":""},"categories":[159],"tags":[1718,1706,1730,1760,2576,1916,1958,2202],"class_list":["post-45204","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ksiadz-bosco","tag-charyzmat-salezjanski","tag-dobroczyncy","tag-domy-salezjanskie","tag-kreatywnosc-salezjanska","tag-ksiadz-bosko","tag-oratorium","tag-salezjanie","tag-wydarzenia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45204","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=45204"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45204\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45205,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45204\/revisions\/45205"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/44819"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=45204"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=45204"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.donbosco.press\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=45204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}